Xây dựng khung quản trị AI trong Hành chính công: Từ kinh nghiệm Quốc tế đến lộ trình hành động cho Việt Nam

657

I. Yêu cầu cấp thiết của một Khung quản trị AI trong bối cảnh chuyển đổi số Quốc gia

Trong bối cảnh chương trình Chuyển đổi số quốc gia và Chiến lược Quốc gia về Trí tuệ nhân tạo [1] đang được triển khai mạnh mẽ, AI đã vượt qua khuôn khổ của một khái niệm công nghệ để trở thành một trụ cột chiến lược, quyết định tốc độ và sự thành công của quá trình hiện đại hóa nền hành chính. Từ việc tự động hóa các quy trình lặp lại, giải phóng sức lao động cho cán bộ, đến phân tích dữ liệu lớn để hỗ trợ hoạch định chính sách vĩ mô, tiềm năng của AI là không thể phủ nhận.

Tuy nhiên, việc triển khai một công nghệ có sức ảnh hưởng sâu rộng như AI mà thiếu đi một cơ chế quản trị và giám sát chặt chẽ cũng giống như hạ thủy một con tàu lớn mà không có bánh lái và hải đồ. Các rủi ro về sai lệch thuật toán có thể vô tình tạo ra sự bất bình đẳng trong việc xét duyệt chính sách; các lỗ hổng an ninh có thể đe dọa dữ liệu nhạy cảm của công dân; và sự thiếu minh bạch trong các “hộp đen” AI có thể làm xói mòn niềm tin của công chúng vào tính công tâm của chính quyền.

Chính vì vậy, việc kiến tạo một Khung Quản trị AI (AI Governance Framework) toàn diện, bài bản không chỉ là giải pháp kỹ thuật mà còn là một nhiệm vụ mang tầm chiến lược. Một khung quản trị hiệu quả sẽ là “bộ khung pháp lý – đạo đức – kỹ thuật”, giúp các cơ quan nhà nước, từ Trung ương đến địa phương, khai thác tối đa tiềm năng của AI trong khi vẫn kiểm soát chặt chẽ rủi ro, đảm bảo sự phát triển minh bạch, công bằng và có trách nhiệm giải trình.

II. Giải mã mô hình Quản trị AI cấp đô thị của Hoa Kỳ (MAGM) – Một Kinh nghiệm tham khảo toàn diện

Nghiên cứu “Balancing Deregulation and Risk: A Framework for AI Deployment in U.S. Municipal Governance” [2] đã cung cấp một khuôn khổ thực tiễn, được gọi là Mô hình Quản trị AI cấp đô thị (MAGM). Mô hình này được đánh giá cao bởi cách tiếp cận cân bằng và cấu trúc rõ ràng, dựa trên ba trụ cột vững chắc, cung cấp những bài học sâu sắc cho Việt Nam.

Đây là trụ cột xương sống, là triết lý quản trị cốt lõi của toàn bộ mô hình. Thay vì áp dụng một chính sách quản lý cứng nhắc, “một kích cỡ cho tất cả“, cách tiếp cận này cho phép các cơ quan nhà nước phân bổ nguồn lực giám sát, thẩm định và quản lý một cách thông minh. Nguyên tắc cơ bản là: mức độ giám sát và các yêu cầu tuân thủ phải tương xứng với mức độ rủi ro và tác động tiềm tàng của ứng dụng AI đó.

MAGM khẳng định quản trị AI không phải là lĩnh vực độc quyền của các chuyên gia công nghệ. Để đảm bảo các quyết định được đưa ra một cách toàn diện, công bằng và đáng tin cậy, mô hình này đề xuất một cấu trúc trí tuệ tập thể, phối hợp vai trò của nhiều bên liên quan:

• Hội đồng Đánh giá AI (MARB): Tương đương một “Hội đồng Thẩm định Chiến lược”, bao gồm lãnh đạo cấp cao, đại diện pháp chế, chuyên gia đạo đức và cộng đồng, có thẩm quyền ra quyết định phê duyệt cuối cùng.

• Ủy ban Rà soát Kỹ thuật (TRC): Hoạt động như một “Tổ Thẩm định Kỹ thuật”, tập hợp chuyên gia CNTT, khoa học dữ liệu, an ninh mạng để đánh giá sâu về thuật toán, hiệu suất và bảo mật.

• Ban Cố vấn Cộng đồng (CAP): Một cơ chế quan trọng đảm bảo tính dân chủ, bao gồm đại diện từ các tổ chức xã hội và nhóm người dân bị ảnh hưởng, đóng vai trò đưa ra góc nhìn phản biện và đánh giá tác động xã hội.

Công nghệ AI phát triển liên tục, do đó một quy trình triển khai cứng nhắc sẽ nhanh chóng lạc hậu. MAGM đề xuất một quy trình linh hoạt, có cấu trúc lặp lại và cải tiến liên tục, đảm bảo sự thận trọng và khả năng điều chỉnh trong suốt vòng đời dự án, bao gồm 6 giai đoạn cốt lõi: Đánh giá, Rà soát, Lấy ý kiến, Ra quyết định, Triển khai và Giám sát.

III. Lộ trình 3 giai đoạn xây dựng khung quản trị AI cho Việt Nam

Từ những bài học quốc tế, việc áp dụng máy móc là không thể. Cần một lộ trình được “Việt Nam hóa“, phù hợp với thể chế và năng lực thực tại. AIHanhChinhCong.vn đề xuất một lộ trình gồm 3 giai đoạn để các Bộ, ngành và địa phương có thể từng bước làm chủ cuộc chơi.

• Mục tiêu: Xây dựng nhận thức chung, hình thành bộ máy tổ chức và các nguyên tắc cốt lõi.

• Hành động then chốt:

  1. Thành lập Ban Chỉ đạo liên ngành về Quản trị AI: Do một lãnh đạo cấp cao trực tiếp chỉ đạo.

  2. Kiểm kê và phân loại Rủi ro: Rà soát toàn bộ các dự án AI, áp dụng bộ tiêu chí để phân loại theo 3 cấp độ.

  3. Ban hành “Tuyên ngôn về Đạo đức và Trách nhiệm AI”: Đặt ra các nguyên tắc khung về tính minh bạch, công bằng, bảo mật và lấy con người làm trung tâm.

• Mục tiêu: Thử nghiệm khung quản trị trong thực tế, rút kinh nghiệm và xây dựng năng lực nội tại.

• Hành động then chốt:

  1. Lựa chọn 1-2 dự án thí điểm: Ưu tiên các dự án ở mức rủi ro trung bình để áp dụng đầy đủ quy trình quản trị.

  2. Vận hành thử nghiệm cấu trúc đa bên: Xây dựng quy chế phối hợp cụ thể giữa các đơn vị đóng vai trò thẩm định.

  3. Tổ chức đào tạo nâng cao năng lực: Triển khai các chương trình tập huấn cho cả đội ngũ lãnh đạo và chuyên viên.

• Mục tiêu: Chính thức hóa khung quản trị, đưa vào vận hành và thiết lập chu trình cải tiến liên tục.

• Hành động then chốt:

  1. Chính thức hóa khung quản trị AI: Ban hành dưới dạng một văn bản quy phạm pháp luật hoặc quy chế chính thức.

  2. Thiết lập cơ chế giám sát bền vững: Xây dựng cổng thông tin công khai và cơ chế báo cáo, kiểm toán định kỳ.

  3. Thúc đẩy chia sẻ tri thức: Tổ chức các diễn đàn để nhân rộng mô hình tốt và cùng nhau giải quyết thách thức.

IV. Hiện thực hóa khung quản trị AI: Từ lý thuyết đến thực tiễn

Một lộ trình dù chi tiết đến đâu cũng sẽ chỉ nằm trên giấy nếu không có những nguồn lực đủ mạnh để hiện thực hóa. Thực tế cho thấy, các cơ quan nhà nước thường đối mặt với ba rào cản lớn khi triển khai các sáng kiến phức tạp như quản trị AI:

1. Thiếu hụt chuyên môn sâu: Việc xây dựng một khung quản trị đòi hỏi kiến thức tổng hợp về công nghệ, luật pháp, quản trị rủi ro và khoa học xã hội – một tổ hợp chuyên môn hiếm có trong biên chế hiện tại.

2. Giới hạn về nguồn lực và thời gian: Cán bộ công chức thường bị quá tải với các nhiệm vụ vận hành hàng ngày, khó có đủ thời gian và nguồn lực để tập trung nghiên cứu, xây dựng một chiến lược bài bản.

3. Khoảng cách giữa tư duy và công cụ: Việc thay đổi tư duy làm việc, chuyển từ quy trình thủ công sang tư duy dựa trên dữ liệu và AI là thách thức lớn nhất, đòi hỏi các chương trình đào tạo thực chiến và các công cụ được “may đo” riêng.

Đây chính là lúc vai trò của các đơn vị tư vấn chuyên sâu, những đối tác đồng hành chiến lược như AI Hành chính công trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Chúng tôi không chỉ cung cấp giải pháp công nghệ, mà còn mang đến hệ sinh thái hỗ trợ toàn diện, giúp các cơ quan nhà nước vượt qua những rào cản trên và đẩy nhanh quá trình chuyển đổi số một cách bền vững.

Với sứ mệnh hiện đại hóa nền hành chính công Việt Nam, AIHanhChinhCong.vn cung cấp các gói dịch vụ được thiết kế chuyên biệt, bám sát vào từng giai đoạn trong lộ trình của Quý vị:

• Tư vấn Chiến lược chuyển đổi số và xây dựng khung quản trị AI: Chúng tôi đồng hành cùng các nhà lãnh đạo để phân tích hiện trạng, xây dựng lộ trình chuyển đổi số tổng thể, và đặc biệt là thiết kế một Khung Quản trị AI “may đo” riêng, phù hợp với đặc thù và mục tiêu của từng Bộ, ngành, địa phương.

• Xây dựng khung năng lực và đào tạo chuyên sâu: Chúng tôi hiểu rằng con người là yếu tố quyết định. Các chương trình đào tạo của chúng tôi được thiết kế đa cấp độ: từ việc đào tạo tư duy sử dụng AI cho cấp lãnh đạo, đến việc trang bị các kỹ năng thực chiến về quản lý dự án AI, phân tích dữ liệu và đạo đức AI cho đội ngũ chuyên viên.

• Phát triển Trợ lý AI cá nhân hóa và các giải pháp tự động hóa thông minh: Để tư duy đi vào thực tiễn, chúng tôi cung cấp các giải pháp công nghệ tiên tiến, đặc biệt là việc xây dựng các Trợ lý AI ảo được cá nhân hóa theo từng vị trí công việc, giúp tự động hóa báo cáo, phân tích số liệu, soạn thảo văn bản, biến mỗi cán bộ trở thành một “công chức số” hiệu suất cao.

Xây dựng một khung quản trị AI không còn là một lựa chọn xa vời, mà là một yêu cầu cấp bách và mang tính quyết định cho sự thành công của công cuộc chuyển đổi số tại Việt Nam. Con đường phía trước tuy nhiều thách thức nhưng cũng đầy cơ hội. Bằng việc học hỏi kinh nghiệm quốc tế một cách có chọn lọc, xây dựng một lộ trình hành động bài bản và lựa chọn những đối tác đồng hành tin cậy, các cơ quan nhà nước hoàn toàn có thể làm chủ công nghệ AI, biến nó thành một động lực mạnh mẽ để kiến tạo một nền hành chính công phục vụ, minh bạch và hiệu quả hơn.

TS. Nguyễn Trung Hòa

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Thủ tướng Chính phủ. (2020). Quyết định số 749/QĐ-TTg ngày 03/6/2020 Phê duyệt “Chương trình Chuyển đổi số quốc gia đến năm 2025, định hướng đến năm 2030”.
[2] Eradiri, B. M. (2025). Balancing Deregulation and Risk: A Framework for AI Deployment in U.S. Municipal Governance. Asian Journal of Economics, Business and Accounting, 25(11), 222-243. https://doi.org/10.9734/ajeba/2025/v25i112048

---