17/11/2025 (AIHanhChinhCong.vn) – Chiến lược phát triển trí tuệ nhân tạo của một quốc gia không chỉ là cuộc đua về công nghệ, mà còn là bài toán tinh tế về thể chế và chính sách. Cách tiếp cận độc đáo của Nhật Bản với Luật Thúc đẩy AI vừa được ban hành là một minh chứng rõ nét, mở ra những góc nhìn sâu sắc cho lộ trình xây dựng chính phủ số tại Việt Nam.
Bối cảnh Nhật Bản “tỉnh giấc” và cú hích từ một đạo luật mang tính chiến lược
Trong nhiều thập kỷ, Nhật Bản luôn được biết đến như một cường quốc về công nghệ, đặc biệt trong lĩnh vực robot và tự động hóa. Tuy nhiên, trong cuộc đua trí tuệ nhân tạo (AI) toàn cầu đang diễn ra vũ bão, quốc gia này lại bất ngờ bị đánh giá là “chậm chân”. Một khảo sát đáng chú ý từ Bộ Kinh tế, Thương mại và Công nghiệp Nhật Bản (METI) đã chỉ ra một thực tế đáng báo động: có tới hơn 40% doanh nghiệp trong nước chưa hề có một kế hoạch cụ thể nào để triển khai hoặc ứng dụng AI vào hoạt động sản xuất, quản lý của mình.
Sự chững lại này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo, thúc đẩy giới lãnh đạo Nhật Bản phải hành động quyết liệt để giành lại vị thế vốn có. Với vai trò là một thành viên chủ chốt của nhóm G7, Nhật Bản đã thể hiện vai trò dẫn dắt khi chủ trì sáng kiến “Hiroshima AI Process” vào năm 2023, một nỗ lực quan trọng nhằm xây dựng các chuẩn mực quốc tế chung về quản trị AI.
Từ nền tảng của cam kết quốc tế đó, một bước đi mang tính lịch sử đã được thực hiện. Vào tháng 5/2025, Quốc hội Nhật Bản đã chính thức thông qua Luật Thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng công nghệ AI (gọi tắt là Luật Thúc đẩy AI). Đây không chỉ là một văn bản pháp lý đơn thuần, mà được xem là tuyên ngôn chiến lược, một cú hích mạnh mẽ để cụ thể hóa cam kết của Tokyo: đảm bảo một tương lai nơi AI phát triển và phụng sự “vì con người và xã hội”. Đạo luật này ra đời với sứ mệnh tái định hình chiến lược công nghiệp quốc gia trong kỷ nguyên số, khơi dậy tiềm năng đổi mới sáng tạo đang tạm ngủ quên.
Phân tích triết lý “luật mềm”: Thúc đẩy sáng tạo thay vì xiết chặt quản lý
Khi phân tích sâu về Luật Thúc đẩy AI của Nhật Bản, điểm khác biệt lớn nhất và cũng là điểm cốt lõi trong triết lý xây dựng luật pháp của họ chính là cách tiếp cận “mềm”. Thay vì đi theo con đường “kiểm soát” chặt chẽ với hàng loạt quy định chế tài nghiêm ngặt như mô hình mà Liên minh châu Âu (EU) đang tiên phong, Nhật Bản chọn một hướng đi linh hoạt hơn, tập trung vào việc “thúc đẩy”.
Triết lý này được thể hiện qua hai mục tiêu song hành của đạo luật:
-
Thúc đẩy nghiên cứu, phát triển và ứng dụng AI: Xem AI là một trụ cột cốt lõi cho tăng trưởng kinh tế trong tương lai.
-
Giảm thiểu rủi ro tiềm ẩn: Đảm bảo quá trình ứng dụng AI phải tuân thủ các nguyên tắc về tính minh bạch và trách nhiệm xã hội.
Để thực hiện điều này, luật pháp của Nhật Bản chủ yếu tập trung vào việc đưa ra các hướng dẫn, khuyến khích và các biện pháp hỗ trợ, thay vì ban hành các quy định mang tính trừng phạt. Cụ thể, luật không tạo ra các hình phạt hành chính hay hình sự mới. Thay vào đó, khi có các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến AI như xâm phạm quyền riêng tư, vi phạm bản quyền, hay các sai phạm khác, cơ quan chức năng sẽ tham chiếu và xử lý dựa trên các quy định đã có trong hệ thống luật pháp hiện hành như Luật Bản quyền, Luật An ninh mạng, Luật Dữ liệu cá nhân, và Luật Hình sự.
Cách tiếp cận này phản ánh rõ nét truyền thống “quản trị bằng hướng dẫn” (regulation by guidance) đặc trưng của Nhật Bản, một phương pháp nhấn mạnh vào sự đồng thuận xã hội và uy tín của doanh nghiệp thay vì chỉ dựa vào các biện pháp trừng phạt pháp lý cứng rắn.
Để hiện thực hóa chiến lược quốc gia, luật đã đề ra những nội dung cơ bản sau:
-
Thành lập Ban Chỉ đạo chiến lược AI (AI Strategy Headquarters): Cơ quan này được đặt trực thuộc Văn phòng Thủ tướng, có nhiệm vụ tối cao là điều phối chính sách về AI một cách đồng bộ và nhất quán giữa tất cả các bộ, ngành.
-
Xây dựng Kế hoạch Cơ bản về AI (AI Basic Plan): Chính phủ được yêu cầu phải soạn thảo và cập nhật định kỳ bản kế hoạch này, trong đó vạch ra các mục tiêu cụ thể về nghiên cứu, lộ trình đầu tư và phương hướng ứng dụng AI trong từng giai đoạn phát triển.
-
Hỗ trợ toàn diện cho hệ sinh thái AI: Luật đề xuất một loạt các biện pháp hỗ trợ thiết thực, bao gồm: đầu tư mạnh mẽ vào nghiên cứu cơ bản và phát triển ứng dụng AI; xây dựng và nâng cấp hạ tầng dữ liệu, siêu máy tính và mạng lưới kết nối tốc độ cao; hỗ trợ các chương trình đào tạo nhân lực chất lượng cao và nâng cao kỹ năng số cho toàn bộ lực lượng lao động; đồng thời khuyến khích các mô hình hợp tác công – tư (PPP) và hợp tác quốc tế.
Cân bằng giữa đổi mới và trách nhiệm – Triết lý cốt lõi trong Luật Thúc đẩy AI của Nhật Bản
Cơ chế quản lý rủi ro thông minh và linh hoạt
Mặc dù theo đuổi một cách tiếp cận “mềm”, Luật Thúc đẩy AI của Nhật Bản không hề xem nhẹ các rủi ro. Đạo luật trao cho Chính phủ những công cụ quản lý linh hoạt nhưng đầy sức nặng để bảo vệ lợi ích công cộng. Cụ thể, Chính phủ có quyền:
-
Yêu cầu hợp tác: Khi xảy ra các sự cố liên quan đến AI gây ảnh hưởng tiêu cực đến xã hội, Chính phủ có quyền yêu cầu các tổ chức, doanh nghiệp liên quan phải hợp tác để điều tra và khắc phục.
-
Công khai danh tính (Name and Shame): Đây là một biện pháp răn đe dựa trên uy tín. Nếu một doanh nghiệp bị phát hiện sử dụng AI vào các mục đích xấu như tạo deepfake để bôi nhọ, tung tin giả gây hoang mang dư luận, hoặc vi phạm bản quyền một cách có hệ thống, Chính phủ có thể công khai tên của doanh nghiệp đó. Đối với văn hóa kinh doanh Nhật Bản, nơi uy tín là tài sản vô giá, đây là một hình thức chế tài có sức nặng không kém các khoản phạt tài chính.
-
Đưa ra khuyến nghị và cảnh báo: Chính phủ sẽ chủ động đưa ra các khuyến nghị và cảnh báo công khai nhằm bảo vệ người tiêu dùng và duy trì một môi trường thông tin lành mạnh trước các mối đe dọa từ AI.
Cách làm này cho thấy Nhật Bản đang nỗ lực tìm kiếm một điểm cân bằng mong manh: vừa tạo ra một sân chơi thông thoáng, giảm bớt rào cản pháp lý và chi phí tuân thủ để không làm chùn bước các công ty sáng tạo hay các startup công nghệ, vừa đảm bảo có đủ công cụ để can thiệp khi cần thiết.
Kỳ vọng lớn lao và những thách thức không thể xem nhẹ
Với việc chính thức coi AI là “công nghệ trọng điểm quốc gia”, Chính phủ Nhật Bản kỳ vọng đạo luật mới sẽ là ngọn đuốc khơi dậy một làn sóng đầu tư mạnh mẽ vào các lĩnh vực có tiềm năng tạo ra giá trị gia tăng cao như sản xuất thông minh, y tế số, giáo dục cá nhân hóa và đặc biệt là hành chính công. Mục tiêu xa hơn là giúp Nhật Bản nhanh chóng thu hẹp khoảng cách công nghệ với các quốc gia dẫn đầu như Mỹ và châu Âu, đồng thời tạo cơ hội cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị AI toàn cầu.
Một trong những kỳ vọng quan trọng khác là củng cố niềm tin của xã hội. Các sự cố về thông tin sai lệch, xâm phạm quyền riêng tư do AI đã khiến công chúng không khỏi lo ngại. Với các nguyên tắc cốt lõi là “minh bạch, có trách nhiệm và hướng đến con người”, luật mới được kỳ vọng sẽ tạo ra một nền tảng pháp lý vững chắc để xây dựng lại niềm tin này.
Tuy nhiên, con đường phía trước không hề bằng phẳng. Mô hình “luật mềm” cũng đối mặt với những hạn chế cố hữu:
-
Tính ràng buộc pháp lý yếu: Việc thiếu vắng các chế tài trực tiếp có thể làm giảm sức răn đe đối với các hành vi vi phạm nghiêm trọng. Việc chỉ dựa vào các luật hiện hành đôi khi không đủ nhanh và toàn diện để xử lý các vấn đề mới và phức tạp do AI tạo sinh gây ra.
-
Hiệu quả phụ thuộc vào sự phối hợp liên ngành: Bộ máy hành chính của Nhật Bản vốn phức tạp. Việc phân chia thẩm quyền và phối hợp giữa các bộ, ngành trong lĩnh vực mới như AI có thể gây ra sự chồng chéo, làm chậm tiến độ triển khai thực tế.
-
Khoảng trống trong bảo vệ quyền con người: Luật hiện hành chưa quy định cụ thể về quyền của cá nhân khi bị AI gây thiệt hại, ví dụ như sai sót trong chẩn đoán y tế tự động hay rò rỉ dữ liệu cá nhân.
Để giải quyết các thách thức này, Chính phủ Nhật Bản dự kiến sẽ công bố Kế hoạch Cơ bản về AI đầu tiên vào đầu năm 2026, trong đó sẽ xác định rõ các lĩnh vực ưu tiên, nguồn ngân sách cụ thể và cơ chế phối hợp chi tiết.
Bài học cho hành chính công Việt Nam: Lộ trình nào là phù hợp?
Câu chuyện của Nhật Bản cung cấp những bài học kinh nghiệm vô cùng quý giá cho Việt Nam trong quá trình xây dựng và hoàn thiện hành lang pháp lý cho AI, đặc biệt là trong khu vực hành chính công.
Thứ nhất, cách tiếp cận cân bằng giữa “thúc đẩy” và “quản lý” là một định hướng đáng tham khảo. Trong giai đoạn đầu ứng dụng AI, việc tạo ra một môi trường pháp lý thông thoáng, khuyến khích thử nghiệm và sáng tạo trong các cơ quan nhà nước là vô cùng quan trọng. Một khung pháp lý quá cứng nhắc có thể vô tình bóp nghẹt những ý tưởng đột phá.
Thứ hai, vai trò của một cơ quan điều phối trung ương là cực kỳ cần thiết. Mô hình Ban Chỉ đạo chiến lược AI trực thuộc Văn phòng Thủ tướng của Nhật Bản cho thấy tầm quan trọng của việc có một “nhạc trưởng” để đảm bảo chiến lược AI quốc gia được triển khai một cách đồng bộ, tránh tình trạng “mạnh ai nấy làm” giữa các bộ, ngành, địa phương.
Thứ ba, và quan trọng nhất, yếu tố con người luôn là chìa khóa. Để một chiến lược AI thành công, việc trang bị kiến thức và kỹ năng cho đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức là yêu cầu tiên quyết. Làm thế nào để các nhà quản lý hiểu đúng về AI và đưa ra quyết sách phù hợp? Làm thế nào để mỗi chuyên viên có thể tự xây dựng cho mình một “Trợ lý AI cá nhân hóa” để tối ưu hóa công việc hàng ngày?
Đây chính là lúc các chương trình tư vấn và đào tạo chuyên sâu trở nên cấp thiết. Việc hiểu đúng tư duy sử dụng AI, biết cách lựa chọn và áp dụng công cụ hiệu quả, hay thành thạo kỹ năng dùng AI để đọc, hiểu và tóm tắt các văn bản pháp quy, kế hoạch phức tạp… sẽ tạo ra sự thay đổi mang tính cách mạng về năng suất và hiệu quả công việc. Nhận thức được nhu cầu này, AIHanhChinhCong.vn đã và đang tiên phong cung cấp các giải pháp toàn diện, từ tư vấn lộ trình chuyển đổi số, các khóa đào tạo chuyên sâu về ứng dụng AI cho lãnh đạo và chuyên viên, đến việc cung cấp các giải pháp AI thông minh, tự động hóa được thiết kế riêng cho khối hành chính công. Chúng tôi đồng hành cùng các đơn vị để không chỉ bắt kịp xu thế, mà còn tạo ra những đột phá thực sự trong quản lý và phục vụ người dân.
Mô hình của Nhật Bản, dù còn những thách thức, đã cho thấy một tầm nhìn rõ ràng về một tương lai AI vì con người. Việt Nam hoàn toàn có thể học hỏi và kiến tạo một con đường riêng, một mô hình quản trị AI linh hoạt nhưng hiệu quả, phù hợp với bối cảnh và mục tiêu phát triển của đất nước.
TS. Nguyễn Trung Hòa
(Nguồn: Đạt Quốc – Báo Đại biểu Nhân dân)
